Hoog boven de Noordpool gebeurt iets opvallends. De poolwervel, een kring van krachtige winden rond het noordpoolgebied, verzwakt op een moment dat hij normaal sterker wordt. Zo’n verstoring kan weken later mee bepalen welke lucht België bereikt. Voorlopig wijzen de verwachtingen die VRT NWS op 9 november besprak op zachter herfstweer.
Wat is de poolwervel?
In het najaar krijgt de Noordpool steeds minder zonlicht. Daardoor koelt de lucht in de stratosfeer, de luchtlaag op ongeveer 10 tot 50 kilometer hoogte, sterk af. Het temperatuurverschil met gebieden verder naar het zuiden neemt toe. Rond het koude noordpoolgebied vormt zich dan een brede kring van krachtige westenwinden. Die kring noemen we de poolwervel, ook wel de polaire vortex.
Gewoonlijk trekt die windkring in de herfst aan en bereikt hij later in de winter zijn grootste kracht. Dit jaar raakt hij al begin november verstoord. Dat vroege tijdstip maakt de situatie bijzonder. Een verstoorde wervel kan uitrekken, wegschuiven van de Noordpool of in twee kleinere wervels uiteenvallen. Een splitsing is een van de mogelijke ontwikkelingen.
Hoe kan opwarming op grote hoogte leiden tot kou aan de grond?
Grote golven in de atmosfeer kunnen vanuit lagere luchtlagen opstijgen en de westenwinden rond de Noordpool afremmen. Bij een sterke verstoring kan de temperatuur in de stratosfeer in enkele dagen fors stijgen. Meteorologen spreken dan van een plotselinge stratosferische opwarming.
Als die verstoring doorwerkt naar lagere luchtlagen, kan ze in de daaropvolgende weken de koers van de straalstroom beïnvloeden. Dat is de band van sterke winden die lager in de atmosfeer mee bepaalt welke route weersystemen volgen. Verandert die route, dan kan koude lucht dichter bij het aardoppervlak verder naar het zuiden stromen. De ligging van hoge- en lagedrukgebieden bepaalt mee waar die kou terechtkomt. Zo kan Noord-Amerika een koude-uitbraak meemaken terwijl West-Europa relatief zacht blijft.
Speelt El Niño een rol?
Het Britse Met Office wijst op de sterke El Niño als mogelijke factor. Tijdens El Niño is het zeewater in delen van de tropische Stille Oceaan warmer dan gebruikelijk. Dat kan de luchtcirculatie veranderen en de atmosferische golven versterken die tot in de stratosfeer reiken. Zo kunnen veranderingen boven de Stille Oceaan duizenden kilometers verderop invloed hebben op de winden rond de Noordpool. Hoe groot de bijdrage van El Niño aan deze vroege verstoring precies is, blijft onzeker.
Krijgen we dan winterweer in België?
Voor de korte termijn schetste VRT NWS op 9 november een zachter vooruitzicht. Of België later in november of in december toch met een koudeperiode te maken krijgt, hangt af van twee ontwikkelingen. Eerst moet de verstoring hoog boven de Noordpool doorwerken tot in de luchtlaag waar ons dagelijkse weer ontstaat. Vervolgens moeten de drukgebieden zo komen te liggen dat ze koude lucht naar onze regio voeren. De vroege verzwakking is dus vooral iets om de komende weken te volgen. Voor het weer in België geeft de koers van de straalstroom uiteindelijk meer houvast.